Ten artykuł jest również dostępny w języku:
Wpis na blogu autorstwa Christiny Schwann z serwisu
Data: 30.06.2026
Czas czytania: 12 min
Raport z zabezpieczenia medycznego zawodników podczas Mistrzostw Świata w Biegach Górskich i Trail Runningu – World Mountain and Trail Running Championships Innsbruck-Stubai 2023.
Benedikt Treml
Oddział Intensywnej Terapii Ogólnej i Chirurgicznej, Uniwersytecka Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii w Innsbrucku
Beatrix Schobersberger
Specjalistka chorób wewnętrznych, gastroenterologii i hepatologii, specjalistka nauk o sporcie
Wolfgang Schobersberger
Instytut Medycyny Sportowej, Medycyny Alpejskiej i Turystyki Zdrowotnej (ISAG), Tirol Kliniken, Innsbruck; UMIT Tirol – Prywatny Uniwersytet Nauk o Zdrowiu i Technologii, Hall w Tyrolu
Wprowadzenie
Biegi trailowe i biegi górskie cieszą się coraz większą popularnością na całym świecie. Międzynarodowe Stowarzyszenie Biegów Trailowych (ITRA) definiuje trail running jako bieganie w naturalnym terenie. Obejmuje ono zarówno klasyczne biegi górskie, jak i biegi po zróżnicowanym podłożu w różnych środowiskach – lasach, na równinach, pustyniach, wzgórzach czy ośnieżonych stokach – z dala od utwardzonych dróg. Ultrabieg definiuje się jako bieg na dystansie dłuższym niż klasyczny maraton liczący 42,195 km. World Athletics uznała trail running za oficjalną dyscyplinę lekkoatletyczną w 2015 roku.
W zawodach nie obowiązują z góry określone dystanse ani przewyższenia, a także nie ma ograniczeń dotyczących ukształtowania terenu. Z tego względu nie jest możliwe bezpośrednie porównywanie poszczególnych zawodów.
Zawody opierają się na zasadzie samowystarczalności zawodników, co oznacza, że pomiędzy punktami odżywczymi muszą oni samodzielnie zadbać o sprzęt, środki komunikacji, żywność i napoje.
W dniach 6–10 czerwca 2023 roku w regionie Innsbruck–Stubaital odbyły się Mistrzostwa Świata w Biegach Górskich i Trail Runningu – World Mountain and Trail Running Championships Innsbruck-Stubai 2023 (WMTRC). To był dopiero drugi przypadek – po mistrzostwach rozegranych w 2022 roku w tajskim Chiang Mai – kiedy biegacze górscy i trailowi wspólnie rywalizowali o tytuły mistrzów świata. WMTRC są wspólnymi mistrzostwami organizowanymi przez ITRA, World Mountain Running Association (WMRA) oraz International Association of Ultrarunners (IAU), a koordynowanymi przez World Athletics (WA).
”„Lato to czas, kiedy jest zbyt gorąco, by robić to, na co zimą było zbyt zimno.”
Mark Twain
Koncepcja zabezpieczenia medycznego
Z ramienia World Athletics odpowiadaliśmy za zabezpieczenie medyczne zawodników podczas mistrzostw świata – Wolfgang Schobersberger jako dyrektor medyczny, Benedikt Treml jako jego zastępca, a Beatrix Schobersberger jako lekarka medycyny sportowej. Jeszcze przed rozpoczęciem zawodów przeanalizowaliśmy wszystkie możliwe sytuacje, jakie mogły wystąpić podczas tego typu imprezy rozgrywanej w terenie.
→ 56 ratowników górskich rozmieszczonych w terenie
→ 1 kierownika działań ratowniczych Górskiego Pogotowia Ratunkowego
→ 5 ratowników górskich pozostających w gotowości
→ 3 zespoły ratownictwa medycznego z lekarzami medycyny ratunkowej posiadającymi doświadczenie w działaniach górskich
→ 2 zespoły ratownictwa medycznego na starcie i mecie
→ 3 lekarzy medycyny ratunkowej
→ 3 lekarzy medycyny sportowej
→ 9 ratowników medycznych
→ 1 kierownika działań Czerwonego Krzyża w strefie mety
Naszym zadaniem było zapewnienie nie tylko medycznej pomocy doraźnej, lecz także opieki z zakresu medycyny sportowej. Aby przygotować się na każdą ewentualność na mecie, przygotowaliśmy dwie kąpiele lodowe do natychmiastowego leczenia zawodników z wysiłkowym udarem cieplnym.
Zastanawialiśmy się jednak, czy w Tyrolu rzeczywiście zajdzie potrzeba zastosowania kąpieli lodowej w leczeniu wysiłkowego udaru cieplnego, czy też wymóg wprowadzony przez World Athletics był przesadą. Myśl ta towarzyszyła nam szczególnie w czwartek, gdy w ulewnym deszczu czekaliśmy na mecie w Neustift na ostatniego zawodnika konkurencji Trail Short. Każdego dnia analizowaliśmy prognozy pogody, zadając sobie następujące pytania:
→ Jaka będzie wilgotność powietrza?
→ Na podstawie jakich kryteriów oceniane będzie obciążenie cieplne organizmu zawodników?
Rys. 1: Wskaźnik WBGT (Wet Bulb Globe Temperature) zależy od temperatury powietrza oraz jego wilgotności. Ze względu na skomplikowany wzór obliczeniowy opracowano uproszczone tabele orientacyjne. Przedstawiona tabela dotyczy warunków pełnego nasłonecznienia i słabego wiatru.
Dygresja dotycząca pogody
Ryzyko wystąpienia wysiłkowego udaru cieplnego wyraźnie wzrasta przy temperaturze powietrza przekraczającej 21°C oraz wilgotności względnej powyżej 50%. Do oceny obciążenia cieplnego organizmu służy wskaźnik WBGT (Wet Bulb Globe Temperature), określany również jako temperatura termometru wilgotnego i kulistego.¹ Został on opracowany w latach pięćdziesiątych przez armię Stanów Zjednoczonych po serii licznych zgonów spowodowanych wysoką temperaturą, do których dochodziło w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku.
Przy temperaturze otoczenia przekraczającej 35°C organizm chłodzi się przede wszystkim poprzez parowanie. Jeżeli wilgotność względna powietrza wzrośnie powyżej 75%, proces ten staje się znacznie mniej skuteczny, co zwiększa ryzyko wystąpienia wysiłkowego udaru cieplnego. Wskaźnika WBGT nie można obliczyć z pełną dokładnością, istnieją wzory przybliżone pozwalające na jego oszacowanie (rys. 1).
Na rys. 2 przedstawiono warunki pogodowe panujące w Innsbrucku podczas tygodnia mistrzostw świata. W sobotę, w ostatnim dniu zawodów, podczas konkurencji Mountain Classic panowało pełne nasłonecznienie. Na mecie odnotowano temperaturę 27°C przy 40% wilgotności względnej powietrza. Wskaźnik WBGT wyniósł 25°C, a po południu wzrósł do 26°C. World Athletics zamieszcza w swoim podręczniku medycznym dla zawodów tabelę umożliwiającą ocenę ryzyka wystąpienia wysiłkowego udaru cieplnego na podstawie wartości wskaźnika WBGT (rys. 3).
Rys. 2: Temperatura powietrza, punkt rosy i wilgotność względna zarejestrowane przez stację meteorologiczną Uniwersytetu w Innsbrucku. Czerwone strzałki wskazują warunki panujące podczas biegów górskich w sobotę w południe.
Źródło: Geosphere Austria | Rys. 3: Ryzyko uszkodzeń organizmu spowodowanych wysoką temperaturą. Źródło: Competition Medical Guidelines for World Athletics Series Events²
Relacja z konkurencji Mountain Classic czwartego dnia zawodów
W programie konkurencji Mountain Classic (Innsbruck) znalazły się cztery biegi:
Runda 1
→ 7,5 km: ↑ 374 m przewyższenia – juniorzy
→ 7,5 km: ↑ 374 m przewyższenia – juniorki
Runda 2
→ 15 km: ↑ 377 m przewyższenia – kobiety
Ustawiliśmy się w gotowości za linią mety. Czterech–pięciu lekarzy obserwowało finiszujących zawodników, aby wychwycić osoby wykazujące niepokojące objawy. Ale co właściwie oznaczało „niepokojące”? Ustaliliśmy, że każdy zawodnik, który przez ponad 30 sekund nie będzie reagował na pytania, będzie zataczał się po przekroczeniu mety lub nie będzie w stanie samodzielnie wstać z ziemi, zostanie odprowadzony do namiotu medycznego.
Wkrótce pierwsi juniorzy przekroczyli linię mety. Nie minęło nawet pięć minut, gdy do naszego namiotu medycznego trafił pierwszy zawodnik z zaburzeniami świadomości. Po krótkim badaniu neurologicznym (Jak się nazywasz? Gdzie mieszkasz? W jakim biegu startowałeś? W jakim mieście się znajdujesz?) wstępne rozpoznanie brzmiało: udar cieplny.
Czas jednak naglił, ponieważ właśnie wystartowały juniorki. Mieliśmy zaledwie trzydzieści minut, aby zwolnić zajęte miejsca w namiocie. Jednemu z zawodników podaliśmy płyny, ponieważ wypił ich zbyt mało i zasłabł, u innego wyrównaliśmy zbyt niski poziom glukozy we krwi, podając glukozę.
Kilka uwag na temat wysiłkowego udaru cieplnego
Wysiłkowy udar cieplny jest drugą najczęstszą przyczyną zgonów wśród młodych sportowców. Podczas intensywnego wysiłku w wysokiej temperaturze organizm nie jest już w stanie skutecznie regulować tak dużego obciążenia cieplnego. Następująca po nim ogólnoustrojowa reakcja zapalna może prowadzić do zaburzeń funkcji wielonarządowych, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci.
Oprócz temperatury głębokiej ciała przekraczającej 40°C charakterystycznym objawem są zaburzenia świadomości. Zaburzenia neurologiczne mogą jednak przybierać różne postacie: dezorientację, nietypowe zachowanie, senność, apatię, chwiejny chód, utratę orientacji co do czasu i miejsca czy agresję. Osoba dotknięta udarem może się pocić, ale nie jest to regułą. Również zaczerwienienie twarzy, przyspieszone tętno i przyspieszony oddech nie są pewnymi objawami wysiłkowego udaru cieplnego.
Problem polega na tym, że choć śmiertelność wśród młodych sportowców z wysiłkowym udarem cieplnym wynosi mniej niż 5%, każda minuta, podczas której temperatura ciała przekracza 40°C, może prowadzić do trwałego uszkodzenia mózgu, niewydolności nerek oraz uszkodzenia wątroby.
Podstawą leczenia jest agresywne chłodzenie organizmu. Podczas dużych imprez sportowych dla zawodników przygotowuje się kąpiele lodowe oraz baseny z zimną wodą.³ W terenie górskim osobę z wysiłkowym udarem cieplnym można schładzać zimną wodą z potoku lub rzeki. Jeżeli dostępna jest odpowiednia liczba osób oraz niezbędny sprzęt, na przykład koc, a poszkodowany nie ma drgawek, można również zanurzyć go w zimnej wodzie.
Przypadki wysiłkowego udaru cieplnego wśród naszych zawodników
Wkrótce potem na mecie zaczęły pojawiać się juniorki. Tym razem wszystko potoczyło się błyskawicznie – dwie zawodniczki z czołowej dziesiątki natychmiast odprowadziliśmy do naszego prowizorycznego punktu medycznego. Jedna z nich chwiała się na nogach. Szybkie badanie neurologiczne nie wykazało wyraźnych nieprawidłowości, dlatego początkowo bardziej podejrzewaliśmy niedobór płynów niż wysiłkowy udar cieplny.
W międzyczasie do namiotu wniesiono kolejną zawodniczkę na płachcie ewakuacyjnej. Była silnie pobudzona, gwałtownie wymachiwała rękami i nogami oraz nie reagowała na próby nawiązania kontaktu – rozpoznanie wysiłkowego udaru cieplnego było jednoznaczne. W namiocie zostało nas już tylko dwoje, ponieważ wszystkie miejsca były ponownie zajęte. Natychmiast przystąpiliśmy do działania i rektalnie zmierzyliśmy temperaturę głęboką ciała, która wynosiła 41,5°C. W tej chwili teoria przestała mieć znaczenie – każda minuta utrzymywania się temperatury powyżej 40°C zwiększa śmiertelność. Bez chwili zwłoki umieściliśmy zawodniczkę w kąpieli lodowej. Nawet główny lekarz World Athletics musiał włączyć się do akcji i przyniósł z zamrażarki stojącej przed namiotem 20 kg lodu. Nie minęła nawet minuta od rozpoczęcia kąpieli lodowej, a zawodniczka przestała się miotać. Temperatura jednak nadal pozostawała bardzo wysoka. Dopiero po kolejnej, wyjątkowo długiej minucie zaczęła spadać, osiągając po pięciu minutach 40,5°C. I rzeczywiście – mogliśmy już normalnie rozmawiać z zawodniczką. Co ciekawe, osiągnięcie „bezpiecznej” temperatury 38,5°C zajęło jeszcze kolejne dziesięć minut. Mimo że temperatura wody wynosiła około 4°C, zawodniczka niemal w ogóle nie marzła. Wkrótce potem wyjęliśmy ją z kąpieli lodowej i przenieśliśmy do spokojniejszej części namiotu na dalszą obserwację. Po kolejnych trzydziestu minutach jej stan neurologiczny był całkowicie prawidłowy, nie doszło do nadmiernego wychłodzenia organizmu i mogliśmy wypisać ją pod opiekę trenera. Oczywiście zaleciliśmy jej również rezygnację ze startów przez co najmniej dwa tygodnie.
Godzinę później zapytaliśmy drużynę kobiet, co się z nią dzieje. Wtedy odwróciła się do nas jakaś nieznajoma młoda kobieta i powiedziała: „To byłam ja”. Trudno było uwierzyć, że zaledwie godzinę wcześniej znajdowała się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia, a po unormowaniu temperatury ciała nie było już po tym żadnego śladu.
Podobnie wyglądała sytuacja, gdy na metę zaczęli wpadać zawodnicy elity. Na szczęście przypadków wysiłkowego udaru cieplnego było już mniej, a dominowały typowe problemy: otarcia pięt, pęcherze, rany kolan i łokci, hipoglikemia, odwodnienie i tym podobne. W końcu namiot medyczny opustoszał, a my mogliśmy, wyczerpani, podsumować zabezpieczenie medyczne podczas tych mistrzostw świata.
Rys. 4: Trening z wykorzystaniem pustej wanny do kąpieli lodowej. Symulowany pacjent leży na noszach na siatkowej płachcie ewakuacyjnej, przygotowany do włożenia i wyjęcia z kąpieli lodowej. Do wykonania tej czynności potrzebne są cztery osoby. | Rys. 5: Trening z udziałem symulowanego pacjenta w pustym zbiorniku do kąpieli lodowej. Z przodu po lewej stronie widoczna jest symulowana sonda do rektalnego pomiaru temperatury głębokiej ciała. Pod pachami pacjenta przeprowadzono długi ręcznik, za pomocą którego jedna z osób zespołu medycznego podtrzymuje zawodnika od strony głowy, zapobiegając zanurzeniu jej pod wodę. Osoba ta na bieżąco ocenia również stan neurologiczny pacjenta.
Apel
To było niezwykłe doświadczenie, ponieważ nie spodziewaliśmy się aż tylu przypadków wysiłkowego udaru cieplnego. Zwłaszcza przy temperaturze powietrza wynoszącej 27°C.
Podziękowania
… organizatorowi mistrzostw świata, Alpine Trailrun Festival GmbH (Mag. Alexander Pittl), za znakomitą organizację.
… naszym partnerom medycznym z World Athletics – dr. Stéphane’owi Bermonowi, dr. Paolo Emilio Adamiemu i Fredericowi Garrandesowi – którzy wprowadzili nas jako lekarzy medycyny alpejskiej w fascynującą problematykę wysiłkowego udaru cieplnego.
… wszystkim ratownikom górskim oraz pozostałym służbom ratowniczym, którzy każdego dnia byli zaangażowani w zabezpieczenie zawodów.
… Alexowi Radlherrowi z GeoSphere Austria za doskonałe opracowanie danych pomiarowych!
Literatura
1 Yaglou C, Minard D. 1957. Zapobieganie przypadkom udaru cieplnego w ośrodkach szkolenia wojskowego. Am Med Assoc Arch Ind Health. 16:302–316.
2 Adami P., Bermon S., Garrandes F., Guadagnini G. 2020. Wytyczne medyczne dotyczące zawodów z cyklu World Athletics Series. Praktyczny przewodnik. Wydanie drugie. World Athletics. Monako.
3 Racineis S, Hosokawa Y, Akama T i in. 2023. Oświadczenie konsensusowe MKOl dotyczące zaleceń i przepisów dotyczących imprez sportowych organizowanych w warunkach upałów. Br J Sports Med 57(1):8–25.
